{"id":2217,"date":"2025-08-04T05:43:14","date_gmt":"2025-08-04T05:43:14","guid":{"rendered":"https:\/\/ekspedycja-laniakea.pl\/?p=2217"},"modified":"2025-08-04T10:20:09","modified_gmt":"2025-08-04T10:20:09","slug":"literatura-sf-czym-jest-o-czym-mowi-i-co-stanowi-jej-filozofie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ekspedycja-laniakea.pl\/?p=2217","title":{"rendered":"Literatura SF \u2013 czym jest, o czym m\u00f3wi i co stanowi jej filozofi\u0119"},"content":{"rendered":"\n

Fantastyka (nie tylko naukowa, ale w og\u00f3le) nagminnie \u0142amie brzytw\u0119 Ockhama. Nieustannie, bez \u017cadnego usprawiedliwienia, gdy\u017c ze swej istoty go nie potrzebuje, mno\u017cy byty ponad potrzeb\u0119, wype\u0142niaj\u0105c nimi krainy, planety b\u0105d\u017a ca\u0142e uniwersa. Nie\u0142atwo jest wi\u0119c okre\u015bli\u0107 filozofi\u0119 science fiction<\/em>, kt\u00f3rej przedmiotem jest nie tylko \u015bwiat rzeczywisty, realne prze\u017cycia, emocje i rozmy\u015blania, ale i spekulacje pozbawione cz\u0119sto realnego pod\u0142o\u017ca (wydarzenia mog\u0142yby si\u0119 zdarzy\u0107, lecz na chwil\u0119 obecn\u0105 to niemo\u017cliwe). Znaj\u0105c temat jedynie powierzchownie, \u0142atwo \u017ale zrozumie\u0107 istot\u0119 fantastyki, zw\u0142aszcza naukowej.<\/p>\n\n\n\n

Fantastyka to dziedzina niemal dowolnej kreacji, kreowania istot i \u015bwiat\u00f3w z wyobra\u017ce\u0144. Twory te na obecne czasy oraz poziom naszej wiedzy o \u015bwiecie co najwy\u017cej przypominaj\u0105 rzeczywiste; wyobra\u017ania tw\u00f3rc\u00f3w wykracza poza \u015bwiat realny. Fantastyka jest interdyscyplinarna; fantastyczno\u015b\u0107, czyli kreowanie istot i \u015bwiat\u00f3w, to cecha znajduj\u0105ca si\u0119 wewn\u0105trz rodzaj\u00f3w i gatunk\u00f3w. Piotr Krywak uwa\u017ca, \u017ce najlepiej uzna\u0107 j\u0105 za kategori\u0119 estetyczn\u0105[1]<\/sup><\/sup><\/a>. Tak rozpatrywana fantastyka zdaje si\u0119 nie mie\u0107 barier, zar\u00f3wno gatunkowych, jak i narzuconych na tworzenie w jej ramach pr\u00f3cz tej jednej \u2013 nierealno\u015bci. Pewne fakty ze \u015bwiata realnego mog\u0105 zosta\u0107 zachowane (np. historia, prawa natury). Te wnioski s\u0105 powierzchowne; temat ten b\u0119dzie rozwijany.<\/p>\n\n\n\n

Fantastyka w rozr\u00f3\u017cnieniu najprostszym, cho\u0107 niewystarczaj\u0105cym, dzielona jest na trzy podstawowe konwencje (opisz\u0119 jedynie ich zale\u017cno\u015b\u0107 od czasu): fantasy, czyli opowie\u015b\u0107 tocz\u0105c\u0105 si\u0119 w przesz\u0142o\u015bci lub alternatywnej tera\u017aniejszo\u015bci, horror, gdzie bohaterowi towarzyszy nierealne zagro\u017cenie niezale\u017cnie od czasu oraz SF.<\/p>\n\n\n\n

Fantastyka naukowa jako w\u0119\u017csza odmiana fantastyki dzieje si\u0119 najcz\u0119\u015bciej w przysz\u0142o\u015bci. Polskie t\u0142umaczenie zwrotu science fiction (u\u017cyte pierwszy raz przez Hugo Gernsbacka w 1929 roku) nie do ko\u0144ca oddaje jego znaczenie. Ka\u017cdy zauwa\u017cy, \u017ce fantastyka, b\u0119d\u0105c zaprzeczeniem realizmu, jest tym samym w jakim\u015b stopniu zaprzeczeniem nauki. Pierwiastek naukowo\u015bci znika lub maleje w zestawieniu z fantastyczno\u015bci\u0105. Nazwa jasno wskazuje na fikcj\u0119, nawet k\u0142amstwo, a jednocze\u015bnie karze wierzy\u0107 w oparcie na naukowych dowodach. T\u0119 antynomi\u0119, w\u0142a\u015bciw\u0105 ca\u0142ej SF, trzeba dobrze zrozumie\u0107. Autor tworz\u0105cy SF musi mie\u0107 naukow\u0105 wiedz\u0119, powinien by\u0107 wizjonerem, spekulowa\u0107, opieraj\u0105c si\u0119 na nauce, jednak\u017ce niezale\u017cnie od poziomu prawdopodobie\u0144stwa, jego \u015bwiat w chwili obecnej nie ma szans na zaistnienie. I to jest w\u0142a\u015bnie science fiction, kt\u00f3ra miesza wszystko tak, \u017ce nieobyty z faktami naukowymi odbiorca mo\u017ce pomyli\u0107<\/em> rzeczywisto\u015b\u0107 z fikcj\u0105. Vera Graaf, autorka Homo Futurus<\/em>, uwa\u017ca, \u017ce SF nale\u017cy uzna\u0107 za spekulacj\u0119 imaginacyjn\u0105. Ta spekulacja musi zachowywa\u0107 sta\u0142y zwi\u0105zek ze wsp\u00f3\u0142czesnym obrazem \u015bwiata[2]<\/sup><\/a>. Na przyk\u0142ad teza, niemo\u017cliwa do obalenia, jak i do udowodnienia, \u017ce w kosmosie \u017cyj\u0105 istoty pozaziemskie \u2013 i ju\u017c mo\u017cna stworzy\u0107 utw\u00f3r fantastyczno-naukowy.<\/p>\n\n\n\n

Ryszard Handke okre\u015bli\u0142 w\u0142a\u015bciwo\u015bci utwor\u00f3w SF, do kt\u00f3rych zalicza si\u0119: nieprawdopodobna lokalizacja, a wi\u0119c w miejscu, do kt\u00f3rego obecnie nie spos\u00f3b dotrze\u0107 czy \u017cy\u0107; czas, kt\u00f3ry dla narratora jest przesz\u0142o\u015bci\u0105, a dla czytelnika przysz\u0142o\u015bci\u0105; rzeczy spoza domeny rzeczywisto\u015bci empirycznej. Ta ostatnia wyst\u0119puje nawet tam, gdzie brak czasowo przestrzennych zjawisk[3]<\/sup><\/a>. Oczywi\u015bcie zr\u00f3\u017cnicowanie tej konwencji znacznie si\u0119 rozros\u0142o i w\u0142a\u015bciwo\u015bci te mog\u0105 by\u0107 zarysowane bardzo subtelnie lub nawet wcale na rzecz innych.<\/p>\n\n\n\n

W drugiej po\u0142owie XX wieku gwa\u0142townie wzros\u0142a liczba publikacji SF. Zmiany bywaj\u0105 tak nag\u0142e, \u017ce wci\u0105\u017c wymykaj\u0105 si\u0119 ustalanym dla niego definicjom.  Krywak nie uwa\u017ca, by SF stanowi\u0142o gatunek, bowiem science fiction<\/em> mo\u017ce by\u0107 opowiadaniem, powie\u015bci\u0105, komiksem itp., a wi\u0119c przynale\u017cy do gatunk\u00f3w, st\u0105d te\u017c, zgodnie z trafnym postulatem Wojtka Guni, pisz\u0119 o konwencjach. Krywak natomiast fantastyk\u0119 uwa\u017ca za przeciwie\u0144stwo beletrystyki[4]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Przyczyna, przez kt\u00f3r\u0105 SF trwa i coraz pr\u0119\u017cniej si\u0119 rozwija, nie tkwi jedynie w skoku w rozwoju technologicznym wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. W Filozofii Przypadku<\/em> Lem zadaje retoryczne pytanie: czym by\u0142aby literatura bez zainteresowania cierpliwych i \u017cyczliwych czytelnik\u00f3w? To ono ma sprawia\u0107, \u017ce jedne dzie\u0142a \u017cyj\u0105 i nie znikaj\u0105 z powierzchni, a inne umieraj\u0105 gdzie\u015b po k\u0105tach, wzgardzone i zapomniane. Ale to zainteresowanie nie wynika tylko z fluktuacji m\u00f3d. Wiele zale\u017cy od tego, co autorzy poumieszczali mi\u0119dzy ok\u0142adkami. Je\u015bli tre\u015bci tam zawarte wci\u0105\u017c wsp\u00f3\u0142graj\u0105 z tym, czym \u017cyje i w co wierzy \u015bwiat, co pasjonuje ludzko\u015b\u0107, dzie\u0142o takie ma wi\u0119cej szans na d\u0142ugowieczno\u015b\u0107 ni\u017c klecone w po\u015bpiechu efemerydy, kt\u00f3re Kisiel nazywa\u0142 literatur\u0105 niekonieczn\u0105[5]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

SF pobudza wyobra\u017ani\u0119 i poszerza postrzeganie, daje niejako wym\u00f3wk\u0119 dla nawet najbardziej nieprawdopodobnych spekulacji. Jednocze\u015bnie pozostaje w zwi\u0105zku ze \u015bwiatem wsp\u00f3\u0142czesnym, nauk\u0105 i technologi\u0105, co nie dotyczy fantasy ani nie musi dotyczy\u0107 horroru. Patrz\u0105c z punktu filozoficznego, istnienie literatury SF jest nieuniknione i niezb\u0119dne dla cz\u0142owieka \u015bwiadomego miejsca ludzko\u015bci we Wszech\u015bwiecie, wyobcowania \u017cywej, \u015bwiadomej istoty wobec ogromu kosmosu, niepewnej o jutro, s\u0142abej i \u015bmiertelnej, kt\u00f3rej fantazjowanie o cywilizacjach pozaziemskich czy przysz\u0142ych wynalazkach przynosi ukojenie. Dawanie upustu fantazji to jednak nie istota fantastyki naukowej, a jedynie jej no\u015bnik. Ow\u0105 istot\u0105 jest zmiana zachodz\u0105ca w cz\u0142owieku, tak nieunikniona, jak dalszy rozw\u00f3j naukowo-techniczny \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

Filozofia odgrywa tak istotn\u0105 rol\u0119 w SF, \u017ce jest wr\u0119cz wymagane od pozycji z fantastycznonaukowej, by porusza\u0142y egzystencjalne oraz moralne problemy. Na przer\u00f3\u017cnych planetach, statkach kosmicznych, przy podr\u00f3\u017cach w czasie, nawi\u0105zywaniu kontakt\u00f3w z obcymi cywilizacjami, st\u0105paniu po zgliszczach cywilizacji i tak dalej, fabu\u0142a danej ksi\u0105\u017cki czy filmu wr\u0119cz domaga si\u0119 bohater\u00f3w prze\u017cywaj\u0105cych wewn\u0119trzne przemiany i szukaj\u0105cych sensu zdarze\u0144. Science fiction zainteresowane s\u0105 takie nauki jak socjologia i psychologia, co wskazuje na istniej\u0105ce pole emocjonalnych i psychicznych prze\u017cy\u0107 postaci oraz problem\u00f3w natury porz\u0105dku \u015bwiata czy sensu istnienia.<\/p>\n\n\n\n

Fantastyka naukowa stanowi spekulacj\u0119 na temat tego, co mog\u0142oby si\u0119 wydarzy\u0107, opieraj\u0105c si\u0119 na prognozowaniu i rozwoju nauki. Jak stwierdzi\u0142 Arthur C. Clarke, SF przedstawia rzeczy, kt\u00f3re na szcz\u0119\u015bcie<\/em> si\u0119 nie wydarz\u0105, natomiast fantasy jest tym, co nie mo\u017ce si\u0119 wydarzy\u0107 niestety<\/em>. SF posiada doz\u0119 prawdopodobie\u0144stwa, zazwyczaj przera\u017caj\u0105c\u0105, \u0142ami\u0105c\u0105 dotychczasowe pogl\u0105dy na \u015bwiat i porz\u0105dek rzeczy w przeciwie\u0144stwie do fantasy, rozrysowuj\u0105cego przed odbiorc\u0105 kompletnie nieprawdopodobne, cz\u0119sto idylliczne \u015bwiaty i udoskonalone stworzenia, jak te nie\u015bmiertelne. Science fiction zawiera wi\u0119cej wyrazu obaw i l\u0119k\u00f3w dotycz\u0105cych przysz\u0142o\u015bci, podczas gdy fantasy przepe\u0142nia t\u0119sknota za niemo\u017cliwym, ziszczenie nierealnych marze\u0144[6]<\/sup><\/a>. Niemo\u017cliwym tak\u017ce przez to, \u017ce minionym \u2013 fantasy si\u0119ga ku przesz\u0142o\u015bci, mitologii i legendom, opowiadaj\u0105c o \u015bwiecie b\u0105d\u017a stworzeniach, w kt\u00f3re nikt z nas ju\u017c nie wierzy (a przynajmniej nikt z naszego kr\u0119gu kulturowego).<\/p>\n\n\n\n

Rozrysowuje si\u0119 tu filozofia SF \u2013 stanowi\u0105ca przestrog\u0119, zmuszaj\u0105ca do przemy\u015ble\u0144 na temat post\u0119pu, kierunku, w kt\u00f3rym zmierza ludzko\u015b\u0107, granic rozwoju. Nie ma zapewni\u0107 jedynie rozrywki czy przytocze\u0144, a spojrze\u0107 w kierunku przysz\u0142o\u015bci i zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na ogromn\u0105 przestrze\u0144 mo\u017cliwo\u015bci, jakie, cho\u0107 nie mog\u0142yby si\u0119 na chwil\u0119 obecn\u0105 zi\u015bci\u0107, zawieraj\u0105 w sobie przera\u017caj\u0105cy pierwiastek prawdopodobie\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

Pozycje science fiction zawsze powinny nie\u015b\u0107 przes\u0142anie, nawet je\u015bli nie w ka\u017cdym wypadku g\u0142\u0119bokie, to nieodzownie niepokoj\u0105ce. Fantastyka naukowa to nieustannie otwarta dyskusja na temat tego, jaka jest i do czego mo\u017ce doprowadzi\u0107 ludzka kondycja oraz gdzie zmierza ludzka ambicja. Ksi\u0105\u017cki Stanis\u0142awa Lema mog\u0142yby stanowi\u0107 (i zreszt\u0105 stanowi\u0142y) podr\u0119czniki obna\u017caj\u0105ce ci\u0105g przysz\u0142ych zdarze\u0144 i zmian na podstawie wsp\u00f3\u0142czesnego Lemowi obrazu ludzko\u015bci, kt\u00f3ry to wcale mu si\u0119 nie podoba\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Pojawia si\u0119 tu zasadnicze pytanie: czy SF ma niepokoi\u0107 z natury, czy te\u017c dyktuje to sam rozw\u00f3j ludzko\u015bci? Je\u015bli nie chodzi o natur\u0119 SF, a ludzk\u0105, to obraz wsp\u00f3\u0142czesnych ludzi nabiera negatywnego wymiaru, kierunek ich zmian jest pozbawiony optymistycznych rokowa\u0144. Najwi\u0119kszym marzeniem Lema by\u0142a inna ludzko\u015b\u0107[7]<\/sup><\/a>; lecz ludzko\u015b\u0107 jest taka, a nie inna i pod tym wzgl\u0119dem odpowied\u017a na pytanie, sk\u0105d bierze si\u0119 charakter przestrogi SF jest niezmiernie istotna. Stanowi bowiem rozwi\u0105zanie kwestii tego, czy jeste\u015bmy skazani na radykalne przeobra\u017cenie, destrukcj\u0119 tudzie\u017c autodestrukcj\u0119, niekoniecznie totaln\u0105, czy te\u017c fantastycznonaukowe spekulacje s\u0105 jedynie niepopartymi stanem faktycznym l\u0119kami.<\/p>\n\n\n\n

Natchnieniem omawianego gatunku jest rozw\u00f3j nauki i techniki[8]<\/sup><\/a>. To inspiracja zrodzona z obaw, wyraz potrzeby przemy\u015ble\u0144, przestrzegania przed zagro\u017ceniami i zatrzymania si\u0119 na chwil\u0119, by przyjrze\u0107 si\u0119 temu rozwojowi. Oczywi\u015bcie nie w ka\u017cdym przypadku \u2013 spotka\u0107 mo\u017cna SF wpasowuj\u0105ce si\u0119 w literatur\u0119 popularn\u0105 i rozrywkow\u0105, cho\u0107 kanon gatunku domaga si\u0119 od niej si\u0119gania do g\u0142\u0119bi futurologicznych l\u0119k\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Science fiction potrafi stworzy\u0107 kultowe pozycje, kt\u00f3re s\u0105 nieustannie powielane, kontynuowane, filmowane, pobudzaj\u0105c wyobra\u017ani\u0119 milion\u00f3w ludzi na ca\u0142ym \u015bwiecie. Te pozycje tworz\u0105 pewne uniwersalne obrazy, kt\u00f3re s\u0105 powszechnie akceptowane i przyjmowane do \u015bwiadomo\u015bci ogromnej rzeszy odbiorc\u00f3w. Tak jak rozw\u00f3j nauki i techniki buduje fantastyk\u0119 naukow\u0105, tak jednocze\u015bnie ona konstruuje pewne oczekiwania wobec przysz\u0142o\u015bci czy Wszech\u015bwiata. Warto mie\u0107 na uwadze ten dysonans pomi\u0119dzy faktycznym tempem i kierunkiem rozwoju a ikonami, kt\u00f3re wplataj\u0105 nam w wyobra\u017cenia o przysz\u0142o\u015bci kultowe tytu\u0142y fantastycznonaukowe.<\/p>\n\n\n\n

Opr\u00f3cz tego, \u017ce science fiction stanowi uzewn\u0119trznienie obaw, to tak\u017ce ucieczka przed realizmem \u017cycia codziennego w tera\u017aniejszo\u015bci. Niepewno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142o\u015bci, gwa\u0142towny rozw\u00f3j technologiczny, ulotno\u015b\u0107 ludzkiego \u017cycia i samotno\u015b\u0107 we Wszech\u015bwiecie prowokuj\u0105 do fantazjowania i prognozowania. Ludzie t\u0119skni\u0105 za inn\u0105, inteligentn\u0105 form\u0105 \u017cycia w kosmosie, za posiadaniem pewno\u015bci co do jutra, za mo\u017cliwo\u015bci\u0105 zmiany przesz\u0142o\u015bci czy oszukania \u015bmierci. Te t\u0119sknoty, razem z obawami, buduj\u0105 SF. Zaznaczy\u0107 trzeba, \u017ce pomys\u0142 spe\u0142nienia owych t\u0119sknot rodzi kolejne obawy \u2013 dlatego niepok\u00f3j jest silniejszym budulcem fantastyki naukowej ni\u017c marzenia.<\/p>\n\n\n\n

Bardzo cz\u0119sto podejmowanym tematem w SF jest z\u0142o. W literaturze spotka\u0107 mo\u017cna z\u0142o na p\u0142aszczyznach: zagadnienia racjonalno\u015bci bytu, atrybut\u00f3w Boga, stosunk\u00f3w egzystencjalnych, rozwa\u017ca\u0144 ontologicznych odno\u015bnie do negacji i negatywno\u015bci, sko\u0144czono\u015bci i doskona\u0142o\u015bci, racji logicznych, modalno\u015bci bytu. Z\u0142o pojawia si\u0119 przy fundamentalnych zagadnieniach dotycz\u0105cych natury ludzkiej, woli i sprawczo\u015bci[9]<\/sup><\/a>. W fantastyce naukowej z ludzkiej istoty, ludzkich twor\u00f3w, obcych cywilizacji czy samej koncepcji Wszech\u015bwiata wy\u0142ania si\u0119 z\u0142o, burz\u0105c dotychczasowy, znany ludzko\u015bci porz\u0105dek rzeczy. Cz\u0119sto miewa wymiar plato\u0144ski, stanowi\u0105c efektem niedoskona\u0142o\u015bci istnienia jako stawania si\u0119 w czasie, a tak\u017ce podzia\u0142u materii. Gdy mno\u017cy byty, fantastyka naukowa mno\u017cy tak\u017ce nowe \u015bcie\u017cki dla ich zachowania i przywar. Jedyna cywilizacja, jak\u0105 znamy, to ta na Ziemi, przejawiaj\u0105ca z\u0142o, lecz nim nieprzesi\u0105kni\u0119ta; w literaturze SF wyst\u0119puje ogrom istot o ca\u0142kowicie negatywnym wyd\u017awi\u0119ku czy wizji ludzko\u015bci pozbawionej utrzymuj\u0105cych si\u0119 dzi\u015b zalet. Etyczny wymiar SF jest niemal zawsze obecny w jego hard wersji, a tak\u017ce wyst\u0119puje nawet w pozycjach czysto rozrywkowych, poniewa\u017c zepsucie, jak i ulepszenie \u015bwiata oraz cz\u0142owieka to pole do snucia przejmuj\u0105cych i widowiskowych opowie\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Fantastyka naukowa bywa naiwna z natury, ale jako gatunek ma sw\u0105 naiwno\u015b\u0107 w pe\u0142ni uzasadnion\u0105. Prawdopodobie\u0144stwo, kt\u00f3re musi zawiera\u0107, nie musi by\u0107 uzale\u017cnione od realizmu przedstawionej rzeczywisto\u015bci. Oto dla przyk\u0142adu Cieplarnia<\/em> Briana W. Aldissa, gdzie autor wybiega wyobra\u017ani\u0105 kilka miliard\u00f3w lat w przysz\u0142o\u015b\u0107. Ziemia przesta\u0142a si\u0119 obraca\u0107, pogr\u0105\u017caj\u0105c swoj\u0105 jedn\u0105 po\u0142ow\u0119 w mroku, podczas gdy na drugiej przekarmione \u015bwiat\u0142em ro\u015bliny wyros\u0142y w podobne zwierz\u0119tom organizmy. Ludzie skar\u0142owacieli, l\u0119kaj\u0105c si\u0119 teraz niemal ka\u017cdego gigantycznego owada. Olbrzymie paj\u0105ki, kt\u00f3re tak naprawd\u0119 s\u0105 ro\u015blinami, utka\u0142y nici pomi\u0119dzy Ziemi\u0105 a Ksi\u0119\u017cycem, w\u0119druj\u0105c pomi\u0119dzy nimi bez najmniejszego problemu. Kompletna abstrakcja, ale \u2013 kt\u00f3\u017c mo\u017ce stuprocentowo zaprzeczy\u0107 mo\u017cliwo\u015bci jej zaistnienia? Podobnie w kultowym filmie Equilibrium<\/em>, gdzie przysz\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo egzystuje wyleczone<\/em> z emocji \u2013 za\u017cywa na nie cudowny lek, dzi\u0119ki czemu nie ma wojen, wa\u015bni, b\u00f3lu, cierpienia, a jednocze\u015bnie mi\u0142o\u015bci, blisko\u015bci ani po\u015bwi\u0119cenia. Trudno wyobrazi\u0107 sobie wynalezienie takiego \u015brodka i zamian\u0119 znanego nam \u015bwiata uczu\u0107 w beznami\u0119tnego siewc\u0119 pokoju. A jednak nikt nie mo\u017ce zapewni\u0107, \u017ce ten obraz nigdy si\u0119 nie zi\u015bci. Usprawiedliwienie naiwno\u015bci zapewnia SF pr\u00f3ba wgl\u0105du w przysz\u0142o\u015b\u0107 w perspektywie dynamicznie rozwijaj\u0105cej si\u0119 tera\u017aniejszo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Zarys historyczny SF<\/h3>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Fantastyka narodzi\u0142a si\u0119 wraz z pierwszymi kulturami w dziejach, aczkolwiek nie mo\u017cna uto\u017csamia\u0107 tych pocz\u0105tk\u00f3w z powstaniem fantastyki naukowej. Niew\u0105tpliwie razem z ludzkim umys\u0142em rozwija\u0142a si\u0119 tak\u017ce wyobra\u017ania; pierwsze wykraczaj\u0105ce poza rzeczywisto\u015b\u0107 fantazje dotyczy\u0142y kreacji przer\u00f3\u017cnych b\u00f3stw, a wi\u0119c pr\u00f3b wyja\u015bnienia naturalnych zjawisk, kt\u00f3rych ludzko\u015b\u0107 nie pojmowa\u0142a. Tworzenie fantastyki nie by\u0142o ograniczone przez pod\u0105\u017canie w parze z rozwojem nauki, w przeciwie\u0144stwie do SF. Nauka i technika musia\u0142y osi\u0105gn\u0105\u0107 pewien wysoki poziom, zrobi\u0107 skok, charakteryzuj\u0105cy ostatnie wieki, by wzbudzi\u0107 ludzkie niepokoje, z kt\u00f3rych wyros\u0142a fantastyka naukowa.<\/p>\n\n\n\n

Zdzis\u0142aw Lekiewicz (Filozofia science fiction<\/em>) dostrzega u\u0142omno\u015b\u0107 teoretycznych rozwa\u017ca\u0144 na temat SF w XX wieku, poniewa\u017c zajmowali si\u0119 nimi entuzja\u015bci, a nie znawcy konwencji. Szwajcarski krytyk Pierr Versis wyprowadzi\u0142 rodow\u00f3d fantastyki od Gilgamesza i Platona. Sk\u0142oni\u0142y go do tego pierwiastki utopijne, zawarte w dzie\u0142ach takich jak Pa\u0144stwo<\/em>. Szukanie naukowo\u015bci w pierwszych tworach, wyprowadzonych z fantazji, zdaje si\u0119 nieporozumieniem, je\u015bli m\u00f3wimy o fantastyce naukowej[10]<\/sup><\/a>. <\/p>\n\n\n\n

Inni szukaj\u0105 \u017ar\u00f3de\u0142 SF w technologicznych podstawach lub przemianach spo\u0142ecznych. W odrodzenie moralne jako czynnik post\u0119pu cywilizacji wierzy\u0142 jeszcze Schiller, a za nim utopi\u015bci XIX wieku. Utopijno\u015b\u0107 pogl\u0105d\u00f3w przegra\u0142a w XX wieku na rzecz dystopijno\u015bci. Wiek XIX i XX przynios\u0142y rozczarowanie realizacj\u0105 przysz\u0142o\u015bci, w kt\u00f3rej pok\u0142ada\u0142y nadziej\u0119 wieki wcze\u015bniejsze (najp\u0142odniejszy w utopie by\u0142 wiek XVIII; w pewnym momencie wszystkie si\u0119 za\u0142ama\u0142y). Zrodzi\u0142o si\u0119 pytanie, czy cz\u0142owiek jest zdolny tworzy\u0107 coraz lepsz\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. Jakiej przemiany potrzebuje, moralnej, duchowej? W XIX wieku odpowiedzi by\u0142y jeszcze bardzo naiwne, dopiero w latach czterdziestych Marks i Engels dali pe\u0142n\u0105 odpowied\u017a, kt\u00f3r\u0105 podj\u0119li kontynuatorzy. W fantastyce pytanie o interpretacj\u0119 ludzkiego dzia\u0142ania pojawi\u0142o si\u0119 dopiero pod koniec XIX wieku[11]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Gdyby chcie\u0107 koniecznie znale\u017a\u0107 prekursor\u00f3w SF, Lekiewicz wskazuje na prze\u0142om XV i XVI wieku. Science fiction jest niezmiennie zwi\u0105zana z du\u017cymi odkryciami naukowymi. Pierwsze fantastyczne pomys\u0142y inspirowane rozwojem nauki przypadaj\u0105 na XVI wiek[12]<\/sup><\/a>. Leonardo da Vinci szkicowa\u0142 wtedy swoje techniczne rozwi\u0105zania wyprzedzaj\u0105ce skrajnie w\u0142asn\u0105 epok\u0119. Pierwsze zdobycze naukowe by\u0142y tak niezmiernie spektakularne, \u017ce w ludziach budzi\u0142a si\u0119 odwaga fantazjowania, wybiegania jeszcze dalej. Wtedy te\u017c nast\u0105pi\u0142 o\u015bwieceniowy prze\u0142om w my\u015bleniu cz\u0142owieka o sobie samym; wyzwoli\u0142 si\u0119 spod sztywnych doktryn religijnych \u015bredniowiecza i zobaczy\u0142 samego siebie w oderwaniu od wszystkiego, nawet bardziej, jako centrum wszystkiego, prekursora, epicentrum \u015bwiata kszta\u0142tuj\u0105cym go.<\/p>\n\n\n\n

Dojrzewa\u0142a wizja cz\u0142owieka nie tylko jako dziedzica w\u0142asnej kultury, a jako tw\u00f3rcy cywilizacji przysz\u0142o\u015bci. Przysz\u0142o\u015b\u0107 wydoby\u0142a si\u0119 spod ok\u00f3w przesz\u0142o\u015bci i tera\u017aniejszo\u015bci i sta\u0142a si\u0119 jednym z najwa\u017cniejszych element\u00f3w w filozofii. Bacon jako pierwszy z filozof\u00f3w okre\u015bli\u0142, \u017ce szansa przysz\u0142o\u015bci dla cz\u0142owieka tkwi w dialogu prowadzonym za pomoc\u0105 techniki mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a przyrod\u0105. Mo\u017cliwe, \u017ce to on napisa\u0142 pierwsz\u0105 utopi\u0119 osi\u0105gni\u0119cia idealnego stanu spo\u0142ecznego za pomoc\u0105 nauki i techniki (Nowa Atlantyda<\/em> wydana po\u015bmiertnie, inspiracja wielu p\u00f3\u017aniejszych pisarzy). Bacon by\u0142 optymist\u0105 odno\u015bnie do relacji i porozumienia cz\u0142owieka z technik\u0105 (cz\u0142owiek tworzy labirynty, cz\u0142owiek mo\u017ce z nich wyj\u015b\u0107)[13]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Obok takiej utopii wyst\u0119puje inna, fantastyka dystopijna, m\u00f3wi\u0105ca o negatywnym wp\u0142ywie u\u017cywania techniki i rozwoju nauki (swego rodzaju przestroga). Obecnie jest ona bardziej rozwini\u0119ta od naiwnych utopii, ukazuj\u0105c skutki twor\u00f3w ludzkich, na kt\u00f3re oni sami nie s\u0105 przygotowani. To wyraz ludzkich w\u0105tpliwo\u015bci wobec tor\u00f3w rozwoju naukowego i technicznego ludzko\u015bci. Pierwszy zdaje si\u0119 Tomasz Campabella z Miastem S\u0142o\u0144ca<\/em>, gdzie okre\u015bli\u0142, \u017ce moralne odrodzenie ludzko\u015bci nie nast\u0119puje dzi\u0119ki zdobyczom techniki i nauki. \u201eDopiero w dobrze ukszta\u0142towanym moralnie spo\u0142ecze\u0144stwie mo\u017cna my\u015ble\u0107 o przysz\u0142o\u015bci bez niepokoju\u201d[14]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

W pierwszym okresie kszta\u0142towania si\u0119 SF, pyta\u0144 filozoficznych i spo\u0142ecznych jeszcze nie by\u0142o, wyst\u0119powa\u0142a czysta inspiracja zdobyczami nauki i techniki. Zyskawszy wymiar filozoficzny, w XIX wieku zacz\u0119\u0142a by\u0107 czym\u015b wyra\u017anie odr\u0119bnym od innych gatunk\u00f3w literackich. Fascynacja nauk\u0105 i technik\u0105, w po\u0142\u0105czeniu z refleksj\u0105 nad kierunkiem zmian ludzko\u015bci i przysz\u0142o\u015bci\u0105, zaowocowa\u0142a stworzeniem dzisiejszej fantastyki naukowej, rodz\u0105cej pozycje otaczane wr\u0119cz kultem na ca\u0142ym \u015bwiecie. Wraz z XX wiekiem w fantastyce naukowej zaczyna by\u0107 zawarta troska o to, by zdobycze nauki i techniki dzia\u0142a\u0142y dla ludzkiego dobra. Przestroga zaczyna by\u0107 wyra\u017ana i dominuj\u0105ca.<\/p>\n\n\n\n

Herbert George Wells, pierwszy \u201ewielki\u201d pisarz SF XX wieku, w swych utworach ukazywa\u0142 moraln\u0105 katastrof\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa w momencie, gdy natrafia na silniejszego przeciwnika (Wojna \u015bwiat\u00f3w<\/em>) czy mo\u017cliwo\u015bci obr\u00f3cenia zdobyczy techniki przeciwko tw\u00f3rcom (Niewidzialny cz\u0142owiek<\/em>). Wizjami przysz\u0142o\u015bci pokazywa\u0142 b\u0142\u0119dy wsp\u00f3\u0142czesnej mu tera\u017aniejszo\u015bci, konsekwencje pozostania na z\u0142ej drodze. Sta\u0142 si\u0119 prekursorem p\u00f3\u017aniejszej antyutopijno\u015bci. G\u0142\u00f3wnym jej przedstawicielem by\u0142 Aldous Huxley, wz\u00f3r antyutopisty, kt\u00f3rego do dzi\u015b trudno prze\u015bcign\u0105\u0107. Nie straszy\u0142, na co stawiaj\u0105 dzisiejsze pozycje SF, a przestrzega\u0142 (Nowy, wspania\u0142y \u015bwiat<\/em>). Nale\u017cy wspomnie\u0107 tak\u017ce o Karelu Capku, kt\u00f3ry, podobnie jak Wells, mia\u0142 dar dostrzegania politycznej i spo\u0142ecznej rzeczywisto\u015bci. Pr\u00f3cz ukazania z\u0142ych konsekwencji technologicznego rozwoju cywilizacji, snuli historiozoficzne wizje odno\u015bnie do rozwoju spo\u0142ecznego i jego przyczyn. Zwracali uwag\u0119 na takie problemy socjologiczne, kt\u00f3rych brakuje ju\u017c p\u00f3\u017aniejszym pozycjom tego gatunku, staj\u0105cym si\u0119 w du\u017cej cz\u0119\u015bci literatur\u0105 popularno-rozrywkow\u0105[15]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

W latach dwudziestych pojawi\u0142o si\u0119 pierwsze pismo po\u015bwi\u0119cone SF, za spraw\u0105 in\u017cyniera Hugo Gernsbacka, nazwane Amazing Stories<\/em>. Nak\u0142ad w 1929 roku wynosi\u0142 ju\u017c 100 tysi\u0119cy egzemplarzy, a Gernsback zacz\u0105\u0142 uchodzi\u0107 za ojca fantastyki naukowej. K\u0142ad\u0142 du\u017cy nacisk na prawdopodobie\u0144stwo powie\u015bci science fiction, ich techniczne wykonanie. SF mia\u0142o by\u0107 przewidywaniem cudownych wynalazk\u00f3w ludzko\u015bci i skutk\u00f3w ich zastosowania i do dzi\u015b fantastyka naukowa jest tak rozumiana przez niekt\u00f3rych pisarzy (co stanowi b\u0142\u0119dne czy te\u017c powierzchowne, naiwne rozumowanie). Taki afirmatywny stosunek wobec technologicznego post\u0119pu wci\u0105\u017c okre\u015bla si\u0119 mianem Z\u0142udzenia Gernsbacka[16]<\/sup><\/a>. Wizja cudowno\u015bci przysz\u0142o\u015bci nie przetrwa\u0142a. Lem r\u00f3wnie\u017c zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 z jej z\u0142udno\u015bci. Nie pokazywa\u0142 wspania\u0142o\u015bci twor\u00f3w przysz\u0142o\u015bci (mo\u017ce jedynie wspania\u0142o\u015b\u0107 ludzkich mo\u017cliwo\u015bci), co ich straszno\u015b\u0107, ludzk\u0105 u\u0142omno\u015b\u0107 czy ryzyko si\u0119gania zbyt daleko lub w nieodpowiednim kierunku. Podkre\u015bla\u0142 ludzk\u0105 pych\u0119, kt\u00f3ra sprowadza\u0142a katastrofy i zepsucie.<\/p>\n\n\n\n

Po powstaniu pierwszego czasopisma szybko pojawi\u0142y si\u0119 kolejne, a nast\u0119pnie lawinowo zacz\u0119\u0142y ukazywa\u0107 si\u0119 komiksy i powie\u015bci z w\u0105tkami przygodowymi i kryminalnymi. Zapotrzebowanie komercyjnych materia\u0142\u00f3w nap\u0119dza\u0142o rozw\u00f3j gatunku, cho\u0107 raczej przyczynia\u0142o si\u0119 do spadku kunsztu SF<\/em> ni\u017c wzrostu. Niemniej pojawi\u0142 si\u0119 obraz tego, jak olbrzymi wp\u0142yw mia\u0142a fantastyka naukowa na swych odbiorc\u00f3w. W wydawaniu literatury science fiction przodowa\u0142y Stany Zjednoczone; w Zwi\u0105zku Radzieckim ka\u017cda ksi\u0105\u017cka Lema rozchodzi\u0142a si\u0119 natychmiast w nak\u0142adzie miliona lub wi\u0119cej egzemplarzy. W Polsce nak\u0142ady po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu tysi\u0119cy egzemplarzy schodzi\u0142y w jeden dzie\u0144[17]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Stara szko\u0142a pisarzy SF uznaje, \u017ce fenomen tej literatury tkwi w my\u015bli, jak\u0105 reprezentuj\u0105 jej pozycje \u2013 to nie tyle literatura bohater\u00f3w, fabu\u0142y ani nawet rozwa\u017ca\u0144, a nowych koncept\u00f3w naukowych, stanowi\u0105cych swoisty, nieprzewidywalny eksperyment my\u015blowy. Pisarz i naukowiec Konrad Fija\u0142kowski w 1976 roku na Drugim Kongresie Europejskim SF stwierdzi\u0142, \u017ce nie ma literatury fantastycznonaukowej bez wytworzenia klimatu zaufania wobec nauki. Powiedzia\u0142, \u017ce tylko w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym to, co dzi\u015b pomy\u015blano, jutro mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 bytem naukowym lub technicznym, stanowi przyjazne \u015brodowisko dla literatury science fiction<\/em>[18]<\/sup><\/a>.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Istnieje tak\u017ce pogl\u0105d m\u00f3wi\u0105cy, \u017ce fantastka naukowa ma popularyzowa\u0107 osi\u0105gni\u0119cia nauki w\u015br\u00f3d os\u00f3b spoza kr\u0119g\u00f3w naukowych. Oba te stanowiska nie oddaj\u0105 w pe\u0142ni roli, jak\u0105 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie odgrywa SF. Wed\u0142ug Marka Mumpera dzi\u015b to ju\u017c nie eksperyment naukowy, popularyzacja osi\u0105gni\u0119\u0107 ani po\u017cywka dla komercji, a przede wszystkim literatura humanizmu. Jak w czasach o\u015bwiecenia, na pierwszy plan wysuwa si\u0119 cz\u0142owiek. SF ma dostarcza\u0107 \u201eniezliczonych obraz\u00f3w cz\u0142owieka jako spokrewnionego ze Wszech\u015bwiatem\u201d[19]<\/sup><\/a>, a wi\u0119c filozoficznej refleksji na obszarze, kt\u00f3rym filozofia zwykle si\u0119 nie zajmuje \u2013 w skali astronomicznej.<\/p>\n\n\n\n

S\u0105 to rozwa\u017cania trafne, aczkolwiek rozmijaj\u0105ce si\u0119 z czasami wsp\u00f3\u0142czesnymi o kilkadziesi\u0105t lat. Mam pewne w\u0105tpliwo\u015bci co do tego, czy dzisiejsza fantastyka naukowa stawia na refleksj\u0119 nad cz\u0142owiekiem. Powinna, wed\u0142ug kanonu, aczkolwiek cz\u0119sto si\u0119 go nie trzyma. Cho\u0107 SF powinien kr\u0119powa\u0107 przymus odnoszenia si\u0119 do nauki i techniki, nawet ten prosty wym\u00f3g nie jest ju\u017c tak oczywisty. Dzisiaj science fiction to cz\u0119\u015bciej ucieczka i rozrywka, a rzadziej wyra\u017ana przestroga. Ponadto fantastyka naukowa zosta\u0142a nieco przy\u0107miona boomem, jaki w przeci\u0105gu ostatnich dziesi\u0119cioleci osi\u0105gn\u0119\u0142o fantasy. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce t\u0119sknota za nierealnymi \u015bwiatami, d\u0142ugowieczno\u015bci\u0105 i doskona\u0142o\u015bci\u0105 pr\u00f3buje wygra\u0107 tu i na pewnych polach wygrywa z refleksj\u0105 nad tym, dok\u0105d zmierza ludzko\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

*W artykule nie zosta\u0142a wspomniana Mary Shelley, ze wzgl\u0119du na to, \u017ce jest to uzupe\u0142niony fragment pracy dyplomowej z 2014 roku, dost\u0119pnej na solaris.lem.pl, opartej na \u017ar\u00f3d\u0142ach, kt\u00f3re zwyczajnie nie uwzgl\u0119dni\u0142y kobiet w rozwoju SF. Ni\u017cej mo\u017cna znale\u017a\u0107 osobny artyku\u0142 o prekursorce SF.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/sup><\/a>    P. Krywak, Fantastyka Lema: droga do FIASKA<\/em>, Wydawnictwo naukowe WSP, Krak\u00f3w 1994, s. 14.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/sup><\/a>    Tam\u017ce, <\/em>s. 14-15.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/sup><\/a>    R. Handke, Odruch warunkowy Stanis\u0142awa Lema<\/em>, [w:] Nowela, opowiadanie, gaw\u0119da,<\/em> pr. zbior. pod red. K. Bartoszy\u0144skiego, M. Jasi\u0144skiej-Wojtkowskiej, S. Sawickiego, Warszawa 1974, s. 308-309.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/sup><\/a>    P. Krywak, op. cit<\/em>., s. 12-13.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/sup><\/a>    M. Oramus, Bogowie Lema<\/em>, Wydawnictwo Kurpisz, Warszawa 2006, s. 10.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/sup><\/a>    Polemizuj\u0119<\/em>, [w:] http:\/\/przekartkowane.wordpress.com\/2012\/01\/14\/polemizuje\/, 18.11.2013.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/sup><\/a>    M. Oramus, op. cit.,<\/em> s. 37.<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/sup><\/a>    L. J\u0119czmyk, Fantastyka naukowa<\/em>, [w:] http:\/\/www.altamagusta.pl\/t16.html, 18.11.2013.<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/sup><\/a>    E. Mukoid, Filozofia z\u0142a. Nabert, Marcel, Ricoeur<\/em>, UNIWERSITAS, Krak\u00f3w 1999, wydanie II, s. 10.<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/sup><\/a>  Z. Lekiewicz, Filozofia Science fiction<\/em>, Krajowa Agencja Wydawnicza, ISBN 83-03-01038-7, s. 21.<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/sup><\/a>       <\/em>Tam\u017ce, s. 26-27.<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/sup><\/a>  Tam\u017ce, <\/em>s. 22.<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/sup><\/a>  Tam\u017ce, s. 23.<\/p>\n\n\n\n

[14]<\/sup><\/a>  Tam\u017ce, s. 25.<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/sup><\/a>  Tam\u017ce, s. 28-30.<\/p>\n\n\n\n

[16]<\/sup><\/a>  Tam\u017ce,s. 30-31.<\/p>\n\n\n\n

[17]<\/sup><\/a>  Tam\u017ce s. 32.<\/p>\n\n\n\n

[18]<\/sup><\/a>  Cz. Chruszczewski, Konstruktywna rola fantastyki naukowej<\/em>, [w:] Nowe Drogi Nr 10\/76, s. 172.<\/p>\n\n\n\n

[19]<\/sup><\/a>  Z. Lekiewicz, op. cit<\/em>., s. 35.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Fantastyka (nie tylko naukowa, ale w og\u00f3le) nagminnie \u0142amie brzytw\u0119 Ockhama. Nieustannie, bez \u017cadnego usprawiedliwienia, gdy\u017c ze swej istoty go nie potrzebuje, mno\u017cy byty ponad potrzeb\u0119, wype\u0142niaj\u0105c nimi krainy, planety b\u0105d\u017a ca\u0142e uniwersa. Nie\u0142atwo jest wi\u0119c okre\u015bli\u0107 filozofi\u0119 science fiction, kt\u00f3rej przedmiotem jest nie tylko \u015bwiat rzeczywisty, realne prze\u017cycia, emocje i rozmy\u015blania, ale i spekulacje […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":2221,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-2217","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-baza"],"blocksy_meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ekspedycja-laniakea.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2217","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ekspedycja-laniakea.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ekspedycja-laniakea.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ekspedycja-laniakea.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ekspedycja-laniakea.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2217"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ekspedycja-laniakea.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2217\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2219,"href":"https:\/\/ekspedycja-laniakea.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2217\/revisions\/2219"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ekspedycja-laniakea.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2221"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ekspedycja-laniakea.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2217"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ekspedycja-laniakea.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2217"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ekspedycja-laniakea.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2217"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}